Hoe werkt de vergunningprocedure voor een datacenter? En waar zitten uw rechten?

Waarom een ontwikkelaar dit publiceert

We zijn zelf ontwikkelaar van datacenters: een belanghebbende partij bij precies het soort besluit dat dit artikel beschrijft, en dat zeggen we er meteen bij. Toch publiceren we deze uitleg, om een simpele reden: de vergunningprocedure is uw belangrijkste instrument als omwonende, raadslid, grondeigenaar of journalist, en wie de procedure kent staat aantoonbaar sterker dan wie op goed vertrouwen afwacht wat een ontwikkelaar meldt. Dit artikel gaat niet over een eigen project. Het legt uit hoe de procedure onder de Omgevingswet werkt: welke twee routes er zijn, op welk moment u iets kunt doen, wat dat u oplevert, en wat er specifiek voor een datacenter bijkomt. Elk feit hieronder is te herleiden tot een bron, meestal IPLO, het informatiepunt van de Rijksoverheid voor de Omgevingswet.

Twee waarschuwingen vooraf. Pre-Omgevingswet-termen als "Wabo-vergunning" of "bestemmingsplan" als zelfstandig instrument gelden sinds 1 januari 2024 niet meer op dezelfde manier: bestaande bestemmingsplannen blijven geldig, maar als onderdeel van het gemeentelijke omgevingsplan, tot een gemeente ze zelf vervangt. En de griffierechtbedragen in dit artikel komen uit secundaire bronnen (juridische vakmedia), niet rechtstreeks van rechtspraak.nl of raadvanstate.nl: controleer de actuele bedragen daar voordat u een procedure start.

De twee routes: BOPA of omgevingsplanwijziging

Een datacenterproject dat niet binnen het geldende omgevingsplan past, kan via twee wegen worden vergund, en het verschil tussen beide is het eerste dat u wilt weten.

De buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) is een omgevingsvergunning die van het omgevingsplan afwijkt zonder het plan zelf te wijzigen. Het college van burgemeester en wethouders beslist (of gedeputeerde staten of de minister, als zij bevoegd gezag zijn). Standaard geldt hier de reguliere, korte procedure, maar het bevoegd gezag kan per geval besluiten de uitgebreide procedure toe te passen wanneer de activiteit aanzienlijke gevolgen heeft of kan hebben voor de fysieke leefomgeving én daartegen naar verwachting verschillende belanghebbenden bedenkingen zullen hebben. Dat is een discretionaire afweging per aanvraag, geen vaste lijst (art. 16.65 lid 4 Omgevingswet, IPLO).

De omgevingsplanwijziging is iets anders: de gemeenteraad (of het college, indien gedelegeerd) wijzigt het omgevingsplan zelf. Dit traject doorloopt altijd de uniforme openbare voorbereidingsprocedure van afdeling 3.4 Awb, de uitgebreide procedure dus, zonder uitzondering. Dat is geen keuze van het bevoegd gezag: vaststelling van (een deel van) het omgevingsplan is wettelijk aan die procedure gebonden (IPLO).

Route	Standaardtermijn	Uw eerste moment	Vervolgstappen
Reguliere procedure (BOPA, standaard)	Maximaal 8 weken, eenmalig verlengbaar met 6 weken	Bezwaar, binnen 6 weken na bekendmaking van het besluit	Bezwaar bij het bevoegd gezag, dan beroep bij de rechtbank, dan hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
Uitgebreide procedure (altijd bij omgevingsplanwijziging; soms bij BOPA)	Maximaal 26 weken (6 maanden), eenmalig verlengbaar met 6 weken: tot circa 32 weken	Zienswijze, tijdens de terinzagelegging van het ontwerpbesluit, 6 weken	Zienswijze op het ontwerpbesluit, geen bezwaarfase, direct beroep bij de rechtbank, dan hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State

Bron: IPLO, "Korte en uitgebreide voorbereidingsprocedure".

Eén regel verdient extra aandacht, omdat een datacenteraanvraag vrijwel nooit uit één activiteit bestaat: bouw, milieu en soms een natuurvergunning worden vaak in één aanvraag gecombineerd. Zodra voor één van die deelactiviteiten de uitgebreide procedure geldt, geldt die voor de hele gecombineerde aanvraag. Eén uitgebreide-plichtige deelactiviteit trekt dus alles mee naar het 26-wekentraject, ook onderdelen die op zichzelf regulier zouden zijn (IPLO).

Uw momenten, chronologisch

Vooroverleg. Voordat een aanvraag formeel wordt ingediend, is er meestal een informeel traject: vooroverleg, een principeverzoek, een conceptverzoek of een omgevingstafel, de naam verschilt per gemeente. Dit heeft geen juridische status en maakt geen deel uit van de wettelijke procedure. Gemeenten gebruiken de omgevingstafel vooral bij complexe plannen waarvan ze zelf inschatten dat de doorlooptijd snel kan oplopen, precies het profiel van een datacenteraanvraag (VNG, IPLO).

Participatie. Als algemene regel is participatie door de aanvrager vrijwillig, geen wettelijke verplichting. Artikel 7.4 Omgevingsregeling verplicht de aanvrager alleen om te vermelden of er participatie heeft plaatsgevonden en, zo ja, hoe en met welk resultaat: een motiveringsplicht, geen organisatieplicht. Eén uitzondering: de gemeenteraad kan participatie verplicht stellen voor specifieke, vooraf gepubliceerde gevallen, maar uitsluitend voor BOPA-aanvragen waarbij het college bevoegd gezag is (art. 16.55 lid 7 Omgevingswet). Staat een project op die lijst en is niet, of onvoldoende, geparticipeerd, dan kan het college de aanvraag buiten behandeling laten, ná de kans op herstel. Onvoldoende participatie is geen grond om een vergunning inhoudelijk te weigeren: het raakt alleen de ontvankelijkheid (IPLO).

Terinzagelegging en zienswijze. Bij de uitgebreide procedure publiceert het bevoegd gezag eerst een ontwerpbesluit, dat 6 weken ter inzage ligt. In die periode kan iedereen, niet alleen belanghebbenden, een zienswijze indienen. Het bevoegd gezag moet de ingediende zienswijzen inhoudelijk beantwoorden bij het definitieve besluit (IPLO).

Bezwaar. Bij de reguliere procedure is dit uw eerste stap: 6 weken na bekendmaking van het besluit kunnen belanghebbenden bezwaar maken bij het bevoegd gezag zelf, dat het besluit dan heroverweegt. Bij de uitgebreide procedure bestaat deze stap niet: die route gaat van zienswijze direct naar beroep (IPLO).

Wie mag meedoen: belanghebbende. De centrale toegangseis voor bezwaar en beroep is het begrip belanghebbende uit artikel 1:2 Awb: degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken. Voor omwonenden concreet: ondervindt u "gevolgen van enige betekenis" van het besluit, bijvoorbeeld door afstand, zicht, geluid of verkeer? Dat is een feitelijke toets, geen vaste afstandsnorm (omgevingsweb.nl).

Een belangrijke verruiming hierop, bekend als de Varkens in Nood-lijn (rechtspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, voortbouwend op Europese rechtspraak): ook niet-belanghebbenden die tijdens de uitgebreide procedure een geldige zienswijze indienden, kunnen daarna beroep instellen bij de bestuursrechter. Die toegang is niet onbeperkt: ook zij moeten langs het relativiteitsvereiste (art. 8:69a Awb), waardoor het beroep alleen kan slagen op gronden die hun eigen belang beschermen. Er ligt een wetsvoorstel dat dit verder zou aanpassen (de Reparatiewet Varkens in Nood), maar dat was bij het schrijven van dit artikel nog niet tot wet verheven: ga uit van de hierboven beschreven, huidige stand van de rechtspraak (Raad van State, omgevingsweb.nl).

Beroep en hoger beroep. Beroep bij de rechtbank staat open binnen 6 weken, voor belanghebbenden altijd, en bij de uitgebreide procedure ook voor de hierboven genoemde niet-belanghebbenden met een zienswijze. Tegen de uitspraak van de rechtbank is hoger beroep mogelijk bij de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State, de hoogste en laatste instantie in dit soort zaken (IPLO).

Voorlopige voorziening. Wie een spoedeisend belang heeft, kan tegelijk met bezwaar of beroep een voorlopige voorziening vragen aan de voorzieningenrechter. Wordt die toegewezen, dan werkt het besluit niet, of niet volledig, totdat de hoofdprocedure is afgerond: het praktische middel om te voorkomen dat er wordt gebouwd terwijl de juridische strijd nog loopt. Voor activiteiten die binnen 4 weken onomkeerbaar zijn, zoals het kappen van bomen of sloop, en die door de vergunningregels worden beschermd, geldt een extra waarborg: het besluit treedt pas na die 4 weken in werking, en een voorlopige voorziening die binnen die termijn wordt aangevraagd, schorst het besluit automatisch, zonder dat de rechter dat eerst hoeft te bepalen (art. 16.79 lid 2 Omgevingswet, IPLO).

Stap	Wie kan het	Termijn	Kosten	Wat het kan bereiken
Vooroverleg / participatie	Iedereen die de aanvrager betrekt of erbij wordt betrokken; geen wettelijke status	Informeel, vóór de aanvraag	Geen	Invloed op het ontwerp vóórdat het vastligt; geen juridische garantie
Zienswijze	Iedereen, ook niet-belanghebbenden	6 weken vanaf terinzagelegging van het ontwerpbesluit	Geen	Voorwaarde om later beroep te mogen instellen; het bevoegd gezag moet inhoudelijk reageren
Bezwaar	Belanghebbenden (art. 1:2 Awb)	6 weken na bekendmaking van het besluit	Geen	Heroverweging van het besluit door het bevoegd gezag zelf
Beroep bij de rechtbank	Belanghebbenden; bij de uitgebreide procedure ook niet-belanghebbenden met een zienswijze	6 weken	Griffierecht, circa €54 voor particulieren en circa €596 voor rechtspersonen (tarief 2026, secundair bevestigd, controleer op rechtspraak.nl)	Rechterlijke toetsing; vernietiging van het besluit is mogelijk
Hoger beroep bij de Raad van State	Partijen uit de eerdere procedure	6 weken na de uitspraak van de rechtbank	Griffierecht, circa €200 bij rechtstreeks beroep door een particulier (tarief 2026, secundair bevestigd, controleer op raadvanstate.nl)	Definitieve, hoogste rechterlijke uitspraak
Voorlopige voorziening	Belanghebbenden, en bij de uitgebreide procedure ook zienswijze-indienende niet-belanghebbenden, met een spoedeisend belang	Gelijktijdig met bezwaar of beroep	Apart griffierecht	Schorst het besluit tijdens de hoofdprocedure; bij onomkeerbare activiteiten binnen 4 weken automatisch schorsend

Bronnen: IPLO ("Hoofdlijnen procedures Omgevingswet", "Procedure bij een aanvraag om een omgevingsvergunning waarvoor de uitgebreide procedure geldt", "Onomkeerbare activiteiten"), omgevingsweb.nl, Raad van State. Griffierechtbedragen: secundaire bronnen (juridische vakmedia), niet onafhankelijk bevestigd bij rechtspraak.nl of raadvanstate.nl, dus indicatief.

Wat er voor een datacenter extra speelt

Een omgevingsvergunning is voor een datacenter zelden het enige document. Los van de bouw- en milieuactiviteit (eventueel via BOPA of gekoppeld aan een omgevingsplanwijziging) kunnen, afhankelijk van het project, nog aparte vergunningen nodig zijn:

• Een natuurvergunning (Natura 2000-activiteit), als de berekende stikstofdepositie op een Natura 2000-gebied boven de drempel van 0,005 mol/ha/jaar uitkomt. Deze berekening loopt via de verplichte AERIUS-rekentool, en bij een locatie binnen 25 kilometer van de Duitse grens moet ook de depositie op Duitse Natura 2000-gebieden worden beoordeeld, met afstemming tussen Nederlandse en Duitse autoriteiten als de Duitse drempel wordt overschreden. Dit onderwerp, inclusief interne en externe saldering, staat uitgewerkt in ons artikel over schone noodstroom en stikstof.
• Een watervergunning, voor onttrekking (bijvoorbeeld grondwater voor koeling) of lozing, afgegeven door het waterschap of Rijkswaterstaat, met een eigen, doorgaans reguliere procedure van ongeveer 8 weken, los van de omgevingsvergunning.
• De netaansluiting zelf loopt buiten deze vergunningprocedure om. De aansluitprocedure bij de netbeheerder, TenneT voor hoogspanning of de regionale netbeheerder, is een apart, technisch-commercieel traject (wachtlijst, congestiemanagement, transportindicatie) onder de Elektriciteitswet 1998. Een verleende omgevingsvergunning zegt dus niets over de beschikbare netcapaciteit: een veelvoorkomend misverstand, en reden om beide trajecten bewust apart te houden.

De hyperscale-instructieregels. Sinds het Besluit van 20 december 2023 (Staatsblad 2023, 492, wijziging van het Besluit kwaliteit leefomgeving) geldt een landelijke instructieregel specifiek voor hyperscale datacentra. Artikel 5.161ba, tweede lid, van het Besluit kwaliteit leefomgeving definieert dit letterlijk als: "het exploiteren van een rekencentrum of datacentrum [...] voor zover het gaat om een bebouwd vloeroppervlakte van meer dan 10 ha en een elektrisch aansluitvermogen van 70 MW of meer" (Staatsblad 2023, 492). Het is nadrukkelijk een "en", geen "of": alleen een groot vloeroppervlak, of alleen een grote aansluiting, is onvoldoende om onder de instructieregel te vallen. Let op de precieze term: het gaat om vloeroppervlakte, dus inclusief alle verdiepingen bij elkaar opgeteld, en dat is iets anders dan het grondbeslag van het terrein zelf. Functioneel ondersteunende activiteiten op dezelfde locatie tellen mee voor die 10 hectare (art. 5.161ba, derde lid, Bkl); losse, onafhankelijk van elkaar opererende kleinere datacenters tellen niet automatisch mee, tenzij ze functioneel één geheel vormen.

De instructieregel verbiedt gemeenten om een hyperscale datacentrum toe te laten in het omgevingsplan, overal in Nederland, met precies twee uitzonderingen: Eemshaven (gemeente Het Hogeland, Groningen) en Agriport A7 (gemeente Hollands Kroon, Noord-Holland), beide uitsluitend bedoeld voor uitbreiding van de daar al bestaande hyperscale-locaties, niet voor nieuwe, willekeurige vestigingsplaatsen. Gemeenteraden moeten dit verbod verwerken in hun eigen omgevingsplan, met naar verluidt eind 2029 als uiterste termijn (Staatsblad 2023, 492; Raad van State).

Waar u meekijkt

Vier officiële, gratis instrumenten laten zien wat er speelt, elk met een ander doel:

• Omgevingsloket (omgevingsloket.nl): de digitale voordeur. Hier checkt u of voor een activiteit een vergunning of melding nodig is, dient u zelf aanvragen en meldingen in, en ziet u welke landelijke en lokale regels voor een locatie gelden.
• Berichten over uw Buurt (overheid.nl/berichten-over-uw-buurt): het overzicht van officiële bekendmakingen, waaronder ontwerpbesluiten, terinzageleggingen en verleende vergunningen, rond een zelf opgegeven adres. Een gratis e-mail-attenderingsservice meldt automatisch nieuwe bekendmakingen bij u in de buurt: in de praktijk de meest praktische manier om een specifiek project te volgen zonder losse gemeentewebsites te controleren.
• Regels op de kaart (onderdeel van het Omgevingsloket, beschikbaar sinds 1 januari 2024): laat per locatie op een kaart zien welke omgevingsplan-regels, provinciale omgevingsverordeningen, waterschapsverordeningen en Natura 2000-plannen gelden.
• officielebekendmakingen.nl: de onderliggende landelijke publicatiebank waarop Berichten over uw Buurt is gebouwd, de ruwe bron van alle officiële overheidsbekendmakingen van gemeenten, provincies, waterschappen en Rijk.

Wilt u de bestemmingsplan- en omgevingsvisieregels van een adres in één keer overzichtelijk zien? Onze eigen Locatiecheck zoekt dat voor u op, als vertrekpunt vóór u verder zoekt in de instrumenten hierboven.

Bronnen: omgevingswet.overheid.nl, overheid.nl, IPLO.

De twee bekendste zaken, feitelijk

Zeewolde wordt vaak samengevat als "omwonenden hebben het datacenter tegengehouden met inspraak". Dat klopt niet. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vernietigde op 20 september 2023 het bestemmingsplan "Bedrijventerrein Trekkersveld IV" op één grond: onvoldoende zekerheid dat het plan uitvoerbaar was. De grond was voor een groot deel eigendom van de Staat, en hoewel er een afspraak lag tussen gemeente Zeewolde, provincie Flevoland en Polder Networks, was de Staat als grondeigenaar geen partij bij die afspraak, en dus onzeker of de grond daadwerkelijk zou worden verkocht. Dit is een plan-uitvoerbaarheidsgrond, geen participatie- of inspraakgrond. Meta had zich bovendien al in juni 2022, ruim voor deze uitspraak, om andere, commerciële redenen teruggetrokken uit het project (Raad van State, NOS).

Wieringermeer/Middenmeer (Microsoft) doorliep een langere reeks stappen, inmiddels afgerond. De bouw ging ongeveer een jaar door op een voorlopige toestemming van de provincie Noord-Holland uit september 2021, voordat alle definitieve vergunningen rond waren. Die voorlopige toestemming werd in november 2022 door de Raad van State ingetrokken, omdat de stikstofberekeningen voor de dieselaangedreven bouwmachines nog niet rond waren. Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied verleende vervolgens op 19 april 2023 de definitieve omgevingsvergunning voor bouw en gebruik. Stichting Red de Wieringermeer en een groep boeren en tuinders gingen in beroep. De Rechtbank Noord-Holland verklaarde dat beroep in februari 2024 ongegrond: het aangevoerde Natura 2000-gebied viel volgens de rechtbank buiten het statutaire werkgebied en belang van de stichting, en de vergunning zoals de provincie die had verleend, bleef in stand. Deze zaak is dus juridisch afgerond, niet lopend (Rechtbank Noord-Holland, Binnenlands Bestuur).

Hoe wij het proces ingaan

Op onze pagina Ons Ontwikkelmodel beschrijven we ons eigen ontwikkelproces als "Zeven fasen, één ontwikkellijn", waarbij elke fase voortbouwt op gevalideerd werk uit de vorige fase. Vergunningverlening staat daarin niet los: ruimtelijke ordening, vergunningverlening en stakeholdermanagement lopen volgens dat model in parallel, samen met grond, energie, glasvezel, technologie, investeerders en operators. Wat we hier bewust niet doen, is een concrete belofte formuleren over hoe wij participatie per project inrichten: dat hoort per locatie te worden vastgelegd, niet in een generiek artikel.

Wat u wel kunt doen: de twee routes en termijnen uit dit artikel naast een concreet project leggen, de officiële kanalen hierboven volgen, en bij twijfel gewoon vragen. Meer over hoe wij tegen geluid, water, stroom en participatie aankijken staat in "Een datacenter in de buurt: eerlijke antwoorden"; ons ontwikkelmodel staat op Ons Ontwikkelmodel. Vragen over een specifieke locatie of procedure: neem contact op.